Instytut Fizyki Teoretycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzi szeroki zakres badań w dziedzinie fizyki teoretycznej. Ponadto, Instytut angażuje się w badania interdyscyplinarne w ramach kognitywistyki i nauk o mózgu, rozwój komputerów kwantowych oraz eksplorację sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego. W jego strukturach działa ponad 30 profesorów fizyki teoretycznej oraz kilkanaście grup badawczych, wspieranych przez międzynarodowy zespół młodszych naukowców, w tym stypendystów podoktoralnych i doktorantów.
Główne obszary badawcze:
Dotychczas odkryte podstawowe oddziaływania w przyrodzie opisywana są dwiema teoriami fizycznymi. Na wielkich skalach, rozpoczynając od kosmologii i astrofizyki rządzi grawitacja opisywana ogólną teorią względności. W mikroświecie oddziaływania podstawowe opisane są modelem standardowym cząstek elementarnych, zawierającym teorie oddziaływań elektromagnetycznych, silnych i słabych oraz wynikającą z niego efektywną teorią oddziaływań jądrowych.
Prowadzimy badania własności i zastosowań obydwu tych wielkich teorii oraz ściśle powiązanych zagadnień z obszarów klasycznej i kwantowej teorii pola, fizyki matematycznej, a także rozszerzenia i uogólnienia obecnie znanych teorii, takie jak teoria superstrun, grawitacja kwantowa, czy zmodyfikowane teorie grawitacji.
Tematyka badań:
- Fizyka matematyczna i teoria pola.
- Geometria niekomutatywna, grupy kwantowe, konforemne teorie pola i modele macierzowe.
- Korespondencja teorii superstrun i teorii cechowania (AdS/CFT), zasada holograficzna.
- Solitonowe i oscylonowe rozwiązania klasycznej nielinowej teorii pola.
- Relatywistyczna mechanika kwantowa i podczerwone własności elektrodynamiki kwantowej.
- Teoria grawitacji, astrofizyka, kosmologia.
- Rozwiązania równań ogólnej teorii względności dla czystej grawitacji i w obecności pól materii. Fale grawitacyjne. Opis turbulentnej dynamiki nieliniowych fal, dyspersyjne równania różniczkowe.
- Astrofizyczne zastosowania ogólnej teorii względności: modelowanie gwiazd i ich dynamiki, akrecja materii, czarne dziury w obecności materii.
- Modele kosmologiczne i zmodyfikowane teorie grawitacji.
- Kwantowa grawitacja: w ujęciach kauzalnych dynamicznych triangulacji i kwantowej grawitacji pętlowej.
- Teoria mikroświata.
- Badanie teorii oddziaływań silnych i jej zastosowań do opisu fizyki badanej w Wielkim Zderzaczu Hadronów i Zderzaczu Elektron-Jon w podejściu opartym o rozwinięcia perturbacyjne.
- Badanie teoretyczne struktury hadronów i jądra atomowego w oparciu o teorie efektywne i obliczenia chromodynamiki kwantowej na sieciach.
- Relatywistystyczna hydrodynamika z uwzględnieniem spinu w zastosowaniu do opisu materii jądrowej i zderzeń ciężkich jonów.
- Symulacja zderzeń hadronów i leptonów za pomocą generatorów Monte Carlo.
U podstaw wszystkich znanych teorii fizycznych rządzących materią leży mechnika kwantowa. Zjawiska kwantowe są szczególnie istotne w opisie własności atomów, cząsteczek, ich układów oraz w teorii fazy skondensowanej i nanotechnologii. W systemach kwantowych o dużej liczbie stopni swobody pojawia się bogactwo zjawisk i własności emergentnych, które są źródłem obserwowanej różnorodności własności substancji. Wyprowadzenie własności układów kwantowych z pierwszych zasad jest wielkim zadaniem teoretycznym, którego rozwiązanie pozwoli zrozumieć obserwowane własności materii, a także projektować nowe materiały.
Szczególnie ciekawe i szybko rozwijające się w ostatnim czasie są badania dotyczące kwantowych układów wielu ciał, w tym takich zjawisk jak splątanie kwantowe, kondensacja Bose-Einsteina i nadprzewodnictwo. Zjawiska kwantowe stanowią podstawę działania nowej, dynamicznie rozwijającej się technologii komputerów kwantowych.
Tematyka badań:
- Kwantowe układy wielu ciał.
- Teoria układów zimnych atomów i kondensatu Bose-Einsteina. Symulatory kwantowe.
- Kwantowe systemy wielu ciał w polach zewnętrznych, lokalizacja Andersona, chaos kwantowy.
- Dynamika nierównowagowa w układach kwantowych, kwantowe przejścia fazowe i transport. Sieci tensorowe.
- Spontaniczne łamanie symetrii przesunięć w czasie, kryształy czasowe, czasotronika.
- Teoria fazy skondensowanej.
- Silnie skorelowane ciecze kwantowe, porządek spinowo-orbitalny i wysokotemperaturowe nadprzewodnictwo.
- Własności elektronowe dwuwymiarowych materiałów: teoria własności grafenu.
- Krystaliczne układy topologiczne.
- Teoria wiązania chemicznego.
- Komputery kwantowe i informatyka kwantowa.
- Geometria stanów kwantowych i splątania kwantowego, teoria pomiaru.
- Adiabatyczne komputery kwantowe.
- Algorytmy kwantowe i obliczenia na komputerach kwantowych.
- Praktyczne strategie mitygacji i korekcji błędów w obliczeniach kwantowych.
Otaczający nas świat jest złożony. Prawa przyrody są proste na poziomie podstawowym, ale działając w systemach o wielkiej liczbie stopni swobody prowadzą do jakościowo nowych właściwości i zjawisk. W takich układach mikroskopowy opis deterministyczny zastępowany jest opisem probabilistycznym. Za pomocą metod statystycznych wyprowadzane są własności emergentne. Klasycznym zastosowaniem tej metody jest wyjaśnienie termodynamiki fenomenologicznej za pomocą fizyki statystycznej.
U podstaw fizyki statystycznej leżą m.in. teorie stochastycznych równań różniczkowych, dynamiki nieliniowej i chaosu deterministycznego, które pozwalają otrzymać własności układów statystycznych z pierwszych zasad. Metody fizyki statystycznej są także z sukcesem stosowane do opisu złożonych systemów, które nie są zbudowane z elementarnej fizycznej materii, w szczególności do modelowania systemów społecznych, biologicznych, finansowych, czy aktywności mózgu. W zakresie badań teorii układów złożonych leżą także sieci neuronowe i mechanizmy uczenia maszynowego.
Tematyka badań:
Fizyka statystyczna, termodynamika i procesy stochastyczne.
- Termodynamika stochastyczna i nierównowagowa, opis fluktuacji i dyssypacji.
- Rezonans stochastyczny, dyfuzja anomalna.
- Chaos molekularny i dynamika samoorganizacji.
- Maksymalne upakowanie losowe.
Modelowanie układów złożonych
- Fizyka finansowa i ekonofizyka. Macierze przypadkowe.
- Ciężkoogonowe rozkłady Levy’ego.
- Modelowanie sieci społecznych.
- Sieci neuronowe i uczenie maszynowe. Teoria informacji.
Opis miękkiej materii i modelownie układów biologicznych.
- Struktura i przejścia fazowe w ciekłych kryształach.
- Transport w układach molekularnych i biologicznych.
- Modelowanie regulacyjnych sieci genowych.
- Analiza statystyczna aktywności mózgu.